Chẩn đoán quá mức — tìm ra thứ sẽ không bao giờ gây vấn đề

Đây là khái niệm khó nhất của chuyên mục này, và cũng là khái niệm ít được nói tới nhất. Nhưng biết nó thì nhiều quyết định trở nên dễ hơn.

Nó là gì

• Tìm ra một thứ có thật
• Nhưng nó sẽ không bao giờ gây vấn đề cho người đó
• Trong suốt phần đời còn lại
• Nó là chẩn đoán đúng về mặt kỹ thuật
• Nhưng việc biết nó không mang lại lợi ích

Mục thứ tư là chỗ khó nhất, và nó là lý do khái niệm này khó nói.

Vì sao nó lại là vấn đề

• Khi đã tìm ra thì thường phải theo dõi hoặc xử lý
• Việc đó có bất tiện và có chi phí
• Và có thể có rủi ro
• Trong khi thứ được tìm ra lẽ ra không ảnh hưởng gì
• Nên phần hại là thật còn phần lợi thì không có

Mục cuối là cách nói gọn nhất, và nó là chỗ khác biệt với chẩn đoán có ích.

Vì sao không biết trước được cái nào là cái nào

• Khi tìm ra thì không biết nó sẽ tiến hay không
• Nên thường phải xử lý như thể nó sẽ tiến
• Đó là lựa chọn thận trọng và hợp lý
• Nhưng nó nghĩa là có người bị xử lý không cần thiết
• Và không ai biết mình có thuộc nhóm đó hay không

Mục thứ ba là điều cần nói cho công bằng, vì thận trọng không phải là sai.

Nó xảy ra ở đâu nhiều nhất

• Gói tầm soát rộng cho người không triệu chứng
• Và không có nguy cơ rõ
• Nhất là các hạng mục hình ảnh quét rộng
• Càng nhìn rộng càng tìm ra nhiều thứ nhỏ không rõ nghĩa
• Đây là cơ chế chính

Mục thứ tư là lý do gói quét rộng đáng được hỏi kỹ, và nó là nhóm dễ bị quảng bá nhất.

Những thứ nhỏ không rõ nghĩa

• Nốt nhỏ, hạt nhỏ, vùng đậm nhạt khác thường
• Phần lớn không có ý nghĩa
• Nhưng khi đã thấy thì phải theo
• Theo nghĩa là làm lại sau một thời gian
• Và mỗi lần làm lại là một lần lo

Mục cuối là chi phí ít ai tính, và nó kéo dài nhiều năm với một số người.

Nhưng đừng đổi thành kết luận sai

• Bài này không nói đừng tầm soát
• Tầm soát đúng chỉ định cứu được rất nhiều người
• Đó là lý do nó tồn tại
• Điều cần làm là hỏi hạng mục nào có lợi ích rõ với người như mình
• Thay vì làm càng rộng càng tốt

Mục thứ hai là điều phải nói rõ, và nó cân lại toàn bộ phần trên.

Cách phân biệt hai loại tầm soát

• Loại có lợi ích đã được chứng minh cho một nhóm tuổi và nguy cơ
• Và loại làm rộng cho mọi người vì có thiết bị
• Hỏi bác sĩ hạng mục này thuộc loại nào
• Câu trả lời thường rất rõ
• Đây là câu đáng hỏi nhất của bài

Mục thứ ba là câu hỏi cụ thể, và nó phân biệt được mà không cần chuyên môn.

Ba câu bàn với bác sĩ

• Hạng mục này có lợi ích rõ với người như tôi không
• Khả năng tìm ra thứ không cần xử lý là cao hay thấp
• Nếu tìm ra thứ nhỏ không rõ nghĩa thì làm gì
• Ba câu đó hỏi trước khi làm
• Không phải sau khi đã có kết quả

Mục thứ ba là câu quan trọng nhất, và biết trước thì tâm thế khác hẳn.

Nếu đã tìm ra thứ nhỏ không rõ nghĩa

• Hỏi khả năng nó có ý nghĩa là cao hay thấp
• Hỏi phương án theo dõi là gì
• Hỏi bao lâu thì làm lại
• Hỏi tới khi nào thì dừng theo
• Mục cuối là câu gần như không ai hỏi

Mục cuối là chỗ quan trọng, vì theo dõi không có điểm dừng thì kéo dài vô hạn.

Theo dõi cũng nên có điểm dừng

• Hỏi sau mấy lần ổn định thì coi là không cần theo nữa
• Ghi ra giấy
• Vì nếu không thì nó thành việc cả đời
• Và mỗi lần lại là một lần lo
• Đây là câu hỏi nên đặt ngay lần đầu

Mục thứ ba là hậu quả thật, và nó xảy ra với không ít người.

Nhóm nên cẩn thận với gói quét rộng

• Người khoẻ, không triệu chứng, không nguy cơ rõ
• Người lo nhiều và muốn làm để an tâm
• Người cao tuổi nếu việc xử lý sẽ nặng hơn lợi ích
• Ba nhóm đó nên hỏi ba câu ở trên trước
• Không phải là ba nhóm không được làm

Mục cuối là ranh giới, và nó giữ cho bài này là lời nhắc hỏi chứ không phải lời cấm.

Nhóm mà tầm soát rất đáng làm

• Người trong nhóm tuổi có chỉ định rõ
• Người có tiền sử gia đình
• Người có nguy cơ nghề nghiệp
• Người đang có triệu chứng cần làm sáng tỏ
• Bốn nhóm đó thì lợi ích rõ hơn nhiều

Mục cuối là chỗ cân bằng, và nó là lý do chuyên mục này không chống tầm soát.

Vì sao khái niệm này đáng biết

• Nó giải thích vì sao bác sĩ có khi khuyên không làm
• Và vì sao có khi khuyên chỉ theo dõi
• Nên nó làm hai lời khuyên đó dễ hiểu hơn
• Và mình không nghĩ họ đang tiết kiệm cho ai
• Mục cuối là lợi ích lớn nhất của bài

Mục cuối là chỗ đáng nhấn, và nó là lý do em viết bài này dù nó khó.

Việc cần làm sau khi có kết quả

• Hỏi thứ tìm ra có cần xử lý hay chỉ theo dõi
• Hỏi khả năng nó có ý nghĩa là cao hay thấp
• Hỏi bao lâu làm lại và tới khi nào thì dừng theo
• Xin ghi cả bốn phần đó ra giấy
• Lưu kết quả để lần sau có cái so

Mục thứ ba là câu ít ai hỏi nhất, và nó là câu quyết định việc này kéo dài bao lâu.

Câu hỏi thường gặp